سیر توبه در مثنوی معنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

ندارد

چکیده

جایگاه رفیع توبه در فرهنگ و ادب اسلامی و وجوب جنبه های گوناگون آن از دیدگاه
قرآن کریم و سنت نبوی ( ص ) و نیز نگرش عرفای بزرگ که به مقوله ی توبه  توجه خاصی
داشته اند، اهمی ت بررسی این موضوع را آشکار می سازد .
یکی از جلوه های رحمت واسعه ی الهی بازگشودن دری، جهت عفو بندگان است که نام
آن ” توبه “ می باشد چنان که در حدیث قدسی نقل شده است : » لو علم امدبرون عنی کیف
اشتیاقی بهم و انتظاری الی نوبتهم لما توأشوقاً ) « اگر آنان که از درگاه من روی برتافتند
می دانستند که چقدر مشتاق آنها هستم و انتظار توبة آنان را می کشم، هر آینه از شوق جان
می سپردند ). توبه تحولی درونی است در پی ایجاد آگاهی، که انسان بار دیگر آن » من
الهی « فراموش شده را که خلیفه الله بود بازیابد و خوی اهریمنی را دور سازد و اهورای درون
را بر اریکه ی تسلّط بنشاند . زیرا اساس جمله مقامات و مفتاح جمیع خیرات و اصل همه
منازعات و معاملات قلبی و قالبی توبه است که سالک راه حق باید از موانع و مراتب دنیایی و
عقبی اعراض کند تا به وصال محبوب برسد .
پس توبه عام، برای همه ی بندگان و توبه خاص، برای معصومان و توبه اخص، برای اهل
سلوک لازم است که توبه اعصاه امت از قسم اول، توبه آدم ( ع ) از قسم دوم است و توبه
پیامبر ( ص ) که گفت » و انه لیغان علی قلبی و انی لا ستغفرالله فی ( کل ) یوم سبعین مره « از
قسم سوم است . در مثنوی معنوی ارکان و مراحل و درجات توبه با ذکر شاهد مثالهایی از
این گنج معنوی به شرح زیر مورد بررسی قرار گرفته است : استغفار، استغفار وقت غم، امید
اجابت، ترک پشیمانی، توبه از توبه، شرایط توبه، شکست توبه، عدم ندم بر تأخیر، عزم
صدق، فراموشی توبه بعد از اخلاص، غیر اختیاری بودن توبه، گناه بر اعتماد تبوه، واماند در
توبه و ... اما به نظر مولانا، توبه در عشق امکان پذیر نیست، زیرا که صبر و عشق با هم
سازگاری ندارند . چون توبه وصف خلق است و عشق از اوصاف الهی است، لذا توبه از عشق
در حقیقت توبه از اوصاف حق است و بازگشت از کمال به نقص و آن خلاف اصل طریقت
است .

کلیدواژه‌ها